Қозоғистон ва Қирғизистоннинг бирлашиш имконияти
Қосим-Жомарт Токаевнинг 2025 йил 21-22 август кунлари Бишкекка қилган ташрифи Қозоғистон ва Қирғизистон ўртасидаги муносабатлар ижобий томонга ўзгараётганини расман намоён қилди. Имзоланган бир қатор шартномалар, қўшма баёнотлар ва рамзий қадамлар (орденлар билан тақдирлаш, маданий тадбирлар, дўстлик ҳайкалларини ўрнатиш) қардош давлатлар ўртасида яқин қўшничилик муносабатлари шаклланганидан далолат беради. Ушбу расмий тадбирлардан бу ўлкалар аста-секин, бироқ изчил равишда Москва таъсиридан стратегик узоқлашаётганлигини пайқаш мумкин. Бундай қадамлар остида Анқара таклиф қилаётган платформадан фаол фойдаланиш ётади.
Остона ва Бишкекнинг яқинлашуви кенг кўламли инфратузилма, савдо ва таълим лойиҳаларини кенгайтириш масалаларини ҳам ўз ичига олади. Чегарада қўшма савдо-логистика хабини ташкил этиш, назорат пунктларини модернизация қилиш, 2030-йилгача товар айирбошлаш ҳажмини 3 миллиард долларга етказиш режаси, Қирғизистонда Қозоғистон олий ўқув юртларининг филиалларини очиш, ёшлар форумлари ва гуманитар платформалар ташкил этиш – буларнинг барчаси узоқ муддатли стратегиялардир. Туркия ушбу стратегиянинг яширин координатори ва мафкуравий куратори бўлиб қолмоқда.
Туркий давлатлар ташкилоти, маданий интеграциянинг кучайиши, турк тилининг бирдамлик рамзи сифатида кенг қўлланиши, Қирғизистон ва Туркия ўртасидаги ҳарбий алоқаларнинг мустаҳкамланиши, Марказий Осиё ва Каспий йўлаклари орқали иқтисодий ўзаро боғлиқликнинг кучайиб бориши – буларнинг барчаси Қозоғистон ва Қирғизистон ўртасидаги икки томонлама ҳамкорликни табиий равишда Туркиянинг минтақавий кенг лойиҳасига мослаштирмоқда. Туркия Москва билан тўғридан-тўғри рақобатга бормай, тил ва маданий яқинлик ҳамда фойдали инфратузилма алоқаларига асосланган юмшоқ муқобил таъсир марказини таклиф қилмоқда. Анқара Россиядан фарқли ўлароқ, тўғридан-тўғри бўйсуниш ўрнига шерикликни таклиф қилади. Бу эса Украинадаги узоқ давом этган уруш ва Кремлнинг сиёсий изоляциясига қараганда анчагина жозибадор кўринишга эгадир.
Биринчи бўлиб кўзга ташланган нарса – Бишкек учрашувида қайд этилган мустақил ташаббуслардир. Қозоғистон ва Қирғизистон халқаро муносабатларда ўзларини мустақил иштирокчилар сифатида кўрсатиб, Москвага мурожаат қилмасдан ўзларининг минтақавий архитектурасини яратмоқда. Уларнинг мулоқоти фақат ўзаро манфаатларга асосланган бўлиб, совет меросига алоқаси йўқ. “Кўп векторли” сўзи эса Туркия, Хитой, Форс кўрфази давлатлари ва Ғарбий Осиёга юз буриш учун дипломатик қалқон вазифасини ўтайди.
Россия учун бу бурилиш ҳам сиёсий, ҳам иқтисодий йўқотишларга олиб келади. Сиёсий жиҳатдан Москва минтақадаги барқарорликнинг ягона кафолатчиси ва воситачиси ролини йўқотиб бормоқда. Қозоғистон ва Қирғизистон ЕОИИ ва КХШТдан чиқмай туриб ҳам, мустақил равишда муҳим қарорлар қабул қилишларини кун сайин намойиш этмоқда. Иқтисодий жиҳатдан йўқотишлар янада каттароқ: минтақанинг транспорт-логистика инфратузилмасини ривожлантиришда Россия йўналишлари четлаб ўтилмоқда. Қозоғистон Каспий денгизи, Озарбайжон ва Туркия орқали Хитойни Европа билан боғлайдиган Транскаспий йўлагини фаол равишда ривожлантирмоқда. Қозоғистон-Қирғизистон чегарасида хабнинг ташкил этилиши эса, бу занжирни янада мустаҳкамлайди.
Бундан ташқари, Остона ва Бишкек ўртасидаги чегараларни модернизация қилиш ва ўзаро савдони расмийлаштириш Қирғизистонга, шу пайтгача Россиянинг яширин иқтисодиёти анъанавий равишда иштирок этиб келган “қора схемалар”дан мустақилликка эришиш имконини беради. Атамбаев ҳокимиятдан кетиб, мамлакатнинг Россия ҳарбий ёрдамига боғлиқлиги озайгач, Москванинг Қирғизистондаги ички жараёнларга таъсири пасайиб кетди. Энди эса бунинг ўрни янги маданий ва иқтисодий турк модели билан тўлдирилмоқда.
Буларнинг барчаси тўғридан-тўғри қаршилик кўрсатиш орқали эмас, балки юмшоқ, бироқ изчил минтақавий устуворликларни қайта кўриб чиқиш орқали олиб борилмоқда. Айнан мана шу кўриниш Россия учун энг катта хавф туғдиради. Туркия туркий давлатлар бирлиги ғоясини таклиф қилса, Қозоғистон инфратузилма ва сармояни, Қирғизистон эса инсоний ва логистика салоҳиятини таклиф қилмоқда. Борган сари ички муаммолар ботқоғига ботиб бораётган Кремл минтақани куч билан бошқаришдан бошқа чораси қолмаган мустамлакачи сифатида қабул қилинмоқда.
Бишкекда имзоланган келишувлар ва икки томонлама мулоқотнинг жонланиши Марказий Осиё ўз қоидалари билан ўйнай бошлаганидан далолат беради. Статус-кво расмий равишда сақланиб турган бўлса-да, ҳақиқатда эса минтақа постРоссияни қайта қуришга интилмоқда.
Агар Қирғизистон ва Қозоғистон ўзларининг чуқур маданий, диний ва тарихий илдизларини инобатга олган ҳолда кейинги қадамни ташлаб, иттифоқ билан чекланиб қолмай, битта давлатта бирлашса, бу ҳақиқатан ҳам узоқни кўзлаган ва жасур стратегия бўлар эди. Муштарак Исломий ўзига хосликка ва битта тилга эга бўлган икки давлатнинг бирлашиши йирик геосиёсий ўйинчилар билан рақобатлаша оладиган қудратли минтақавий марказнинг вужудга келишига замин яратади.
Бундай бирлашиш ресурслар, инфратузилма ва бозорларни бирлаштириш орқали иқтисодий салоҳиятни мустаҳкамлайди. Қозоғистон ва Қирғизистон бирлашиб, катта ички бозорга, кенгайтирилган ҳудудга ва муҳим инсон капиталига эга бўлар эди, бу эса уларга транспорт йўлаклари ва энергия ресурсларини яхшироқ назорат қилиш имконини беради. Шунингдек, бу уларнинг дипломатик позициясини мустаҳкамлаб, Россия ва Хитой ўртасида кўпроқ маневр қилиш учун шароит яратади.
Қолаверса, ягона давлатнинг ташкил топиши туркий бирликнинг қудратли тимсолига айланиб, Исломий биродарликни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Бу эса барқарор тараққиёт ва ички мустаҳкамланиш учун асос бўлиши мумкин. Бу шунчаки кўп векторлиликни эълон қилмаган, балки Ислом мафкурасига асосланган янги, мустақил ва кучли минтақавий моделни қуришга муваффақ бўлган муваффақиятли лойиҳанинг намунаси бўларди. Агар шу йўл танланганида, балки бугун биз Марказий Осиёдаги мутлақо бошқа геосиёсий воқелик ҳақида – кучли, мустақил ва нуфузли минтақа ҳақида сўз юритаётган бўлардик.
Ҳужжат Жамия